Stel je voor: je bent opdrachtgever en je wilt een nieuw kantoorpand bouwen. Natuurlijk wil je dat het pand er mooi uitziet en binnen budget past.
▶Inhoudsopgave
Maar tegenwoordig wil je ook dat het duurzaam is, dat er weinig CO2 wordt uitgestoot en dat de bouwplaats schoon en veilig is.
Je wilt dus niet alleen de goedkoopste aannemer, maar de beste. Dit is waar de wereld van aanbestedingen ingewikkeld wordt, maar ook veel interessanter. We gaan het hebben over duurzame aanbestedingen in de bouw.
Hoe stel je de juiste criteria op? Hoe meet je dat eigenlijk? En vooral: waar lopen we struikelen? Laten we erin duiken.
Waarom kijken we verder dan alleen de prijs?
Vroeger was het simpel: de laagste prijs won. Klaar. Tegenwoordig is dat anders.
We willen duurzaam bouwen. Dit betekent dat we kijken naar milieu, sociale impact en economische kwaliteit. Dit heet de EMVI-score: Economisch Meest Voordelige Inschrijving.
Het idee is simpel: je kijkt naar de totale kwaliteit, niet alleen naar de euro’s op de factuur. Uit recent onderzoek, bijvoorbeeld van PIANOo, blijkt dat steeds meer opdrachtgevers duurzaamheid meewegen.
Maar de vooruitgang vlakt af. Het is makkelijk om te zeggen "we willen duurzaam", maar het is lastig om het echt goed te regelen.
Veel partijen vinden het lastig om concrete eisen te stellen zonder dat het te ingewikkeld wordt. Toch is het nodig. De bouw moet veranderen, en aanbestedingen zijn het perfecte stuurmiddel.
De juiste criteria opstellen: wat meet je eigenlijk?
Het grootste struikelblok bij duurzame aanbestedingen is vaak de criteria. Een opdrachtgever zegt: "Ik wil een duurzaam gebouw".
Een aannemer vraagt: "Wat bedoelt u precies?" Zonder duidelijke criteria is het antwoord vaak vaag en onmeetbaar. Je wilt geen eisen stellen die niet nodig zijn, maar je wilt wel de juiste dingen stimuleren. Een veelgebruikte criterium is de CO2-uitstoot.
Focus op CO2 en materialen
Je kunt vragen om een lage uitstoot tijdens de bouw, maar ook om materialen die weinig CO2 produceren.
Denk aan hout in plaats van beton, of gerecyclede bakstenen. Het gaat hier om meetbare getallen. Je kunt bijvoorbeeld vragen om een bepaalde kilo CO2-equivalent per vierkante meter gebouw.
Dit is scherp en objectief. Een ander belangrijk criterium is circulariteit.
Dit betekent dat materialen hergebruikt kunnen worden. Je kunt hier punten voor geven.
De sociale kant: werk en veiligheid
Bijvoorbeeld: hoe meer materiaal herbruikbaar is, hoe hoger de score. Dit stimuleert aannemers om na te denken over de levensduur van het gebouw. Het gaat hier niet om vage beloftes, maar om harde cijfers. Duurzaamheid gaat niet alleen over milieu.
Het gaat ook over mensen. Je kunt criteria opnemen over sociale veiligheid op de bouwplaats, of over het aannemen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Dit heet de SROI-verplichting (Social Return On Investment). Je kunt eisen dat een bepaald percentage van de uren wordt uitgevoerd door mensen die moeilijk een baan vinden. Dit is een waardevol criterium dat vaak meetelt in de EMVI-score.
Scoringsmodellen: hoe vergelijk je appels met appels?
Als je eenmaal goede criteria hebt, moet je ze beoordelen. Dit is waar scoringsmodellen komen kijken.
Een scoringsmodel is eigenlijk een rekenformule. Het zorgt ervoor dat alle inschrijvingen op dezelfde manier worden gemeten. Zonder goed model krijg je discussie en juridische problemen.
De weging van criteria
Bij EMVI-aanbestedingen geef je punten. Elk criterium heeft een gewicht.
Stel: prijs telt voor 40%, CO2-uitstoot voor 30% en sociale criteria voor 30%. Je moet dit vastleggen voordat de aanbesteding start. De kunst is om via impact measurement in architectuur de weging logisch te maken.
Te veel nadruk op één ding kan oneerlijk zijn. Te weinig nadruk maakt het onbelangrijk.
Een veelgemaakte fout is het te complex maken. Als je tien verschillende criteria hebt met elk een eigen formule, raakt iedereen de draad kwijt. Hou het simpel.
Objectief versus subjectief
Gebruik een schaal van 1 tot 10, of een percentage. Zorg dat de berekening transparant is. De aannemer moet kunnen zien hoe zijn score tot stand komt. Sommige criteria zijn objectief: een getal is een getal.
Andere criteria zijn subjectief, zoals "esthetische kwaliteit". Hier zit een valkuil.
Subjectieve beoordelingen kunnen leiden tot klachten over willekeur. Een oplossing is om duidelijke beoordelingsrubrieken te maken. Geef bijvoorbeeld een puntenverdeling voor "goed", "voldoende" en "onvoldoende". Zo houd je het objectief, ook bij zachte criteria.
Valkuilen bij duurzame aanbestedingen
Je wilt duurzaam aanbesteden, maar er zijn veel valkuilen. Door te kiezen voor eerlijk opdrachtgeverschap voorkom je dat een fout leidt tot een mislukte aanbesteding of een rechtszaak.
Laten de meest voorkomende problemen bekijken. Je wilt het beste, maar je mag niet zomaar extra eisen stellen die niet in de wet staan.
Valkuil 1: Te veel eisen stellen
De overheid heeft regels voor bouwwerken, zoals het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Je mag hier niet zomaar bovenop extra duurzaamheidseisen plakken zonder goede reden. Dit heet "het verbod op extra eisen". Soms kan vrijwilligersarchitectuur en pro-bono ontwerp helpen bij complexe opgaven, maar als je te streng bent, loop je het risico dat inschrijvers afhaken of dat de aanbesteding wordt aangevochten.
De truc is om duurzaamheid te verankeren in deEMVI, zonder harde eisen te stellen die niet mogen.
Valkuil 2: Onduidelijke communicatie
Een andere valkuil is gebrekkige communicatie. Als de opdrachtgever niet duidelijk is over de criteria, begrijpen inschrijvers het verkeerd. Dit leidt tot vragen en vertraging.
Een goede voorbereiding is essentieel. Zorg dat het bestek waterdicht is. Gebruik heldere taal.
Valkuil 3: De prijs blijft te zwaar tellen
Vraag feedback voordat je de aanbesteding publiceert. Dit voorkomt veel ellende.
Ook al zeggen we dat kwaliteit belangrijk is, in de praktijk wint de laagste prijs vaak nog steeds. Als je een EMVI-systeem hebt maar de weging van prijs is 90%, dan doet duurzaamheid er niet toe. Zorg dat de weging realistisch is.
Een verdeling van 50% prijs en 50% kwaliteit is vaak een goede balans. Dit zorgt ervoor dat duurzaamheid écht meetelt.
Hoe voorkom je deze problemen?
De sleutel ligt in goede voorbereiding. Begin op tijd. Betrek belanghebbenden, zoals aannemers en bewoners, in een vroeg stadium. Dit heet marktconsultatie.
Vraag wat mogelijk is en wat niet. Dit geeft inzicht in wat er speelt. Gebruik bestaande modellen en tools.
Er zijn standaard scoringsmodellen beschikbaar die je kunt aanpassen. Deze zijn getest en werken in de praktijk.
Het is slimmer om hiervan te profiteren dan alles zelf te verzinnen. Zorg voor transparantie. Publiceer de scoringsmethodiek. Laat zien hoe je tot de score komt. Dit bouwt vertrouwen op en voorkomt geschillen. Een open proces is een duurzaam proces.
Conclusie: duurzaamheid als standaard
Duurzame aanbestedingen in de bouw zijn geen hype, maar een nieuwe standaard. Het vraagt om goede criteria, heldere scoringsmodellen en een scherp oog voor valkuilen. Het is niet altijd makkelijk, maar het is de moeite waard.
Door slim aan te besteden, stimuleer je innovatie en bouw je aan een betere toekomst.
Onthoud: duurzaamheid hoeft niet ingewikkeld te zijn. Begin klein, wees duidelijk en blijf leren. Met de juiste aanpak wordt duurzaam bouwen de norm, niet de uitzondering.
Veelgestelde vragen
Wat is de EMVI-score en waarom is die belangrijk bij duurzame aanbestedingen?
De EMVI-score, of Economisch Meest Voordelige Inschrijving, is een methode waarbij opdrachtgevers niet alleen kijken naar de laagste prijs, maar ook naar de totale kwaliteit van een aanbod. Dit omvat milieu, sociale impact en economische kwaliteit, waardoor duurzaamheid een belangrijke rol speelt en aannemers worden aangemoedigd om te investeren in milieuvriendelijke oplossingen. Er zijn verschillende manieren om duurzaamheid te meten, zoals de CO2-uitstoot tijdens de bouw en het gebruik van materialen met een lage CO2-footprint, zoals hout of gerecyclede bakstenen.
Hoe meet je concreet duurzaamheid in een aanbesteding?
Daarnaast kan de circulariteit van materialen, dus hoe goed ze hergebruikt kunnen worden, worden beoordeeld en punten voor worden toegekend.
Wat zijn de belangrijkste criteria die opdrachtgevers nu meewegen bij aanbestedingen, naast de prijs?
Naast de prijs, kijken opdrachtgevers nu steeds vaker naar duurzaamheid, inclusief milieu-impact, sociale veiligheid op de bouwplaats en het aannemen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het is belangrijk dat de eisen duidelijk zijn en meetbaar, zodat aannemers concrete stappen kunnen nemen.
Waar lopen we vaak tegenaan bij het opstellen van duurzame aanbestedingen?
Een veelvoorkomend probleem is dat opdrachtgevers niet altijd duidelijk aangeven wat ze precies bedoelen met "duurzaam". Aannemers vragen dan om meer specificaties, wat kan leiden tot vaagheid en onmeetbare antwoorden. Het is dus cruciaal om duidelijke criteria te formuleren.
Hoe kan de bouwsector veranderen door duurzame aanbestedingen?
Duurzame aanbestedingen kunnen de bouwsector veranderen door aannemers te stimuleren om na te denken over de levensduur van een gebouw en om materialen te gebruiken die minder impact hebben op het milieu.
Dit leidt tot meer innovatie en een focus op circulariteit, waardoor de bouw duurzamer wordt.